به دلایل مختلف از جمله ژنتیک، عدم رشد استاندارد فک، عادات نادرست دهانی، عوامل محیطی و عملکردی ممکن است دندانهای فرد دچار بینظمی و پیچیدگی ظاهری شوند. این مشکلات با ارتودنسی قابل درمان هستند. از این روش درمانی به طور مدرن و به عنوان رشتهای مستقل در دندانپزشکی اولین بار در دهه 1900 استفاده شد و بعد از آن با ابتکار عمل متخصصان هر سال پیشرفتهتر از سال قبل روی بیماران مختلف با شرایط منحصر اجرا شد. با توجه به اینکه زیبایی لبخند ضامن زیبایی چهره است و همینطور میزان فراگیری مشکلات فکی و برهم ریختگی، ارتودنسی یکی از پرمتقاضیترین خدمات درمانی دندانپزشکی است چرا که از آن برای منظم کردن دندانها و اصلاح فک بیمار استفاده میشود و انواع مختلفی دارد.
ارتودنسی چیست؟
ارتودنسی یکی از شاخههای تخصصی و مهم دندانپزشکی است که هدف آن پیشگیری، تشخیص و درمان برهمریختگی و بینظمی دندانها است. این روش با مرتب کردن دندانها، علاوه بر زیبایی لبخند، به بهبود عملکرد جویدن و سلامت دهان و فک کمک میکند. در موارد پیچیدهتر، ارتودنسی برای اصلاح ناهنجاریهای فکی یا هدایت رویش دندانهای نهفته مانند دندانهایی که در سقف دهان قرار گرفتهاند نیز بهکار میرود.
امروزه با استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته و تجهیزات مدرن، درمانهای ارتودنسی بسیار دقیقتر، سریعتر و راحتتر انجام میشوند و سالانه افراد زیادی از مزایای آن برای داشتن لبخندی زیبا و دندانهایی منظم بهرهمند میشوند.
هدف و کاربرد ارتودنسی دندان چیست؟
ارتودنسی راهی برای اصلاح ناهنجاریهایی است که در ناحیه فک و دندان سبب مشکلات تنفسی، گفتاری و زیبایی برای بیمار شده است. از این روش درمانی با هدف اصلاح لبخند، رفع ناهنجاریهای دندانی و فکی، بهبود عملکرد گفتار و جویدن و پیشگیری از مشکلات آینده با نظارت و اجرای متخصص ارتودنتیست بهره برده میشود. به طور کلی می توان گفت هدف نهایی ارتودنسی محدود به زیبایی نیست و دستیابی به چهار هدف کلیدی نیز در آن دنبال میشود:
- زیبایی: ایجاد لبخندی زیبا و چهرهای متقارن.
- عملکرد: بهبود توانایی جویدن، تکلم و گاز زدن.
- سلامت دهان: کاهش خطر پوسیدگی و بیماریهای لثه با مرتب کردن دندانها.
- ثبات: دستیابی به نتیجهای که تا حد امکان پایدار و ماندگار باشد.
چرا به درمان ارتودنسی نیاز پیدا میکنیم؟ (مزایای ارتودنسی)
زمانی که فک و دندانها در حالت طبیعی و استاندارد خود رشد نکرده باشند و برهم ریختگی دندانها مشکلات متعددی از جمله تنفسی، گفتاری و جویدنی ایجاد کند نیاز است که برای درمان از ارتودنسی استفاده شود. به کمک این روش درمانی دندانها در جای خود قرار گرفته و مشکلات ذکر شده به شکل قابل توجهی برطرف میشوند. به طور کلی میتوان این موارد را جز مزایای ارتودنسی در نظر گرفت:
- اصلاح نامرتبی یا روی هم افتادگی دندان ها
- رفع فاصله بین دندانها
- برطرف کردن جلو یا عقب بودن فکها
- درمان دندان های نهفته یا رویش نیافته مانند دندان نیشی که در سقف دهان باقی مانده است.
- اصلاح عوارض ایجاد شده بر اثر عادات نادرست دهانی مانند مکیدن انگشت یا فشار زبان.
- اصلاح لبخند و افزایش زیبایی آن
- بهبود سلامت دهان و دندانها
- بهبود عملکرد جویدن و گفتار
- بهبود تراز فک و کاهش دردهای مفصلی در ناحیه فک و دهان
- پیشگیری از سایش یا آسیب دندانها
فرآیند و مراحل ارتودنسی چیست؟
ارتودنسی یک درمان چند مرحلهای است و جز درمانهای فرآیندی و زمانبر محسوب میشود. به طور کلی بین 18 تا 24 ماه زمان میبرد تا فرآیند درمانی ارتودنسی کامل شود. در مواردی این بازه زمانی با توجه به شرایط بیمار و موارد اصلاحی افزایش مییابد. به طور کلی فرآیند و مراحل ارتودنسی به این شرح است:
مرحله اول: مشاوره و تشخیص دقیق
در این مرحله، بیمار به متخصص ارتودنسی مراجعه میکند. پس از انجام معاینهی کامل بالینی، مدارک و تصاویر تشخیصی مورد نیاز تهیه میشود؛ از جمله عکس OPG، عکسهای رنگی از زوایای مختلف برای بررسی دقیق فک و دهان، تصاویر و اسکنهای سهبعدی، و رادیوگرافی سفالومتری. در نهایت، بیمار مشاورهی لازم را برای آغاز روند درمان دریافت میکند.
مرحله دوم: تدوین طرح درمان
در این مرحله، متخصص ارتودنسی با بررسی دقیق عکس OPG و سایر تصاویر تشخیصی، وضعیت سلامت دندانها را ارزیابی میکند. در صورت وجود پوسیدگی، نیاز به ترمیم یا درمان ریشه (اندو)، بیمار برای انجام این مراحل پیشدرمانی راهنمایی میشود تا دهان و دندانها برای آغاز ارتودنسی آماده باشند. سپس، بر اساس اطلاعات جمعآوریشده، متخصص فهرستی از مشکلات تهیه کرده و با توجه به آن، یک یا چند طرح درمانی شخصیسازیشده ارائه میدهد. در این مرحله، درباره تمام گزینههای درمانی، نیاز یا عدم نیاز به کشیدن دندان، مدت زمان درمان، هزینهها و مسئولیتهای بیمار بهطور کامل توضیح داده میشود.
مرحله سوم: شروع درمان فعال
در این مرحله در صورت نیاز قالبگیری انجام میشود و بعد از انجام اقدامات درمانی پیش نیاز براکتها روی دندانها نصب شده و فرآیند درمان رسماً آغاز میشود. در این مرحله دندانپزشک به کمک دستیاران خود به بیمار آموزش میدهد که بهداشت دندانها را چطور در این مدت رعایت کنند. چرا که رعایت و مراقبت از بهداشت دندان و دهان در این مدت چالش برانگیز و حساس است و تاثیر مهمی در روند درمان دارد. با شروع درمان فعال فرد موظف است هر ماه یک جلسه برای بررسی شرایط و تنظیم مجدد برکتها به دندانپزشک خود مراجعه کند.
مرحله چهارم: نگهداری و ثبات
آخرین مرحلهی درمان ارتودنسی، برداشتن براکتها یا بریسهاست؛ اما این پایان کار نیست. پس از آن، مرحلهی «نگهداری و ثبات» آغاز میشود که طبق نظر دندانپزشک ممکن است تا مدتها ادامه یابد. هدف از این مرحله، جلوگیری از بازگشت دندانها به موقعیت قبلیشان است، زیرا دندانها پس از برداشتن بریسها تمایل طبیعی به جابهجایی دارند. برای حفظ نتیجهی درمان، از دستگاههای نگهدارنده (Retainer) استفاده میشود. مدت زمان استفاده از این وسایل بسته به شرایط بیمار و نظر متخصص متفاوت است و میتواند از چند ماه تا چند سال یا حتی بهصورت مادامالعمر ادامه یابد.
این نگهدارندهها به طور کلی به دو نوع تقسیم میشوند:
- نگهدارنده های متحرک که پلاک های شفاف یا سیمی هستند.
- نگهدارنده های ثابت که سیمی هستند و پشت دندان های جلویی چسبانده می شوند.
ابزارها، تجهیزات و دستگاههای مورد استفاده در ارتودنسی دندان
دستگاههای ثابت (بریسها- Braces)
بریسها با چسبانده شدن به دندانها کنترل دقیقی روی حرکت دندانها دارند. رایجترین نوع این بریسها استریت وایراین دستگاهها به دندانها چسبانده میشوند و دقیقترین کنترل را روی حرکت دندانها فراهم میکنند. رایجترین نوع آن، دستگاه استریت وایر (Straight-Wire) است. گزینههای دیگری مانند براکتهای خودلیگیتور (که اصطکاک کمتری دارند) و دستگاههای لینگوال (که در پشت دندانها نصب شده و دیده نمیشوند) نیز وجود دارند.
دستگاههای متحرک (Removable Appliances)
دستگاه های محرک دو نوع هستند دستگاههای الاینر شفاف و دستگاههای فانکشنال که در ادامه بیشتر معرفی میشوند:
الاینرهای شفاف (Clear Aligners)
این دستگاهها بسیار محبوب هستند و ظاهر زیباتری نسبت به سایر نگهدارندهها دارند . اینویزالاینها که پلاکهایی شفاف هستند به تدریج دادنها را حرکت میدهند و بیمار این امکان را دارد که هنگام غذا خوردن آنها را از دهان خارج کند.
دستگاههای فانکشنال
از این نوع دستگاهها معمولا برای اصلاح ناهنجاریهای اسکلت فک در کودکان و نوجوانان در حال رشد استفاده میشود.
انکریج اسکلتی (مینیاسکرو- TADs)
مینیاسکروها پیچهای بسیار کوچکی هستند که به طور موقت در استخوان فک قرار میگیرند و به عنوان تکیهگاه کاملاً ثابت عمل میکنند. این نوع نگهدارنده هها برای حرکت دادن دندانهای دشوار مورد استفاده قرار میگیرند و به این ترتیب دامنه درمان ارتودنسی را افزایش دادند.
آیا ارتودنسی خطرناک است و عوارض دارد؟
ارتودنسی یکی از کمخطرترین و مفیدترین درمانهای دنیای پزشکی است. فقط کافی است توسط متخصص انجام شود. در این روش درمانی اثری از خونریزی، برش یا هرگونه عارضه تهاجمی دیگر نیست اما افرادی که ارتودنسی میکنند معمولاً این موارد را از خفیف تا شدید با توجه به پیچیدگی دندانها تجربه میکنند:
- احساس درد و ناراحتی موقتی به دلیل فشاری که با نصب براکتها روی دندانها وارد میشود.
- تحریک لثه و گونهها به دلیل سایشی که روی بافتهای نرم دهان ایجاد میشود. در این شرایط از موم مخصوص ارتودنسی استفاده میشود.
- احتمال تحلیل ریشه دندان در موارد نادر، به دلیل حرکت طولانی مدت یا زیاد دندانها است که باعث میشود ریشهها به صورت جزئی کوتاه شوند. (در نظر داشته باشید که این اتفاق معمولاً بدون مشکل بالینی و خفیف است بنابراین جای نگرانی نیست.)
- احتمال بازگشت جزئی دندانها پس از درمان وجود دارد؛ بهویژه اگر بیمار طبق دستور از نگهدارنده استفاده نکند، ممکن است دندانها تا حدی به موقعیت قبلی خود برگردند.
- واکنشهای آلرژیک نیز از عوارض نادر ارتودنسی هستند که معمولاً بهدلیل حساسیت فرد به فلز یا مواد خاص در براکتها رخ میدهند، اما با استفاده از مواد جایگزین بهراحتی قابل برطرف شدناند.
هزینههای ارتودنسی و عوامل تاثیر گذار بر آن
برای تعیین هزینه نهایی ارتودنسی، عوامل مختلفی در نظر گرفته میشود؛ مثل سن بیمار، میزان پیچیدگی و نوع ناهنجاری فک و دندانها، نوع دستگاه ارتودنسی، مدت زمان درمان، وجود درمانهای جانبی مثل پر کردن، عصبکشی و… همچنین هزینههای کلینیک، دستمزد متخصص و حتی موقعیت جغرافیایی. در مجموع همه این موارد مشخص میکنند که بیمار در نهایت چقدر باید برای ارتودنسی پرداخت کند.با این حال، میتوان حدودی گفت ارتودنسی ثابت فلزی حدود ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان، ارتودنسی سرامیکی حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیون تومان، ارتودنسی شفاف یا نامرئی بین 40 تا 50 میلیون تومان است.
FAQ
ارتودنسی یکی از موثرترین روشها برای اصلاح ناهماهنگی دندانها و بهبود طرح لبخند است. با این حال، بسیاری از بیماران پیش از شروع درمان سؤالات مشابهی در ذهن دارند؛ از جمله زمان مناسب برای آغاز درمان، میزان درد، مدتزمان ارتودنسی و ماندگاری نتایج. در ادامه به مهمترین پرسشها، پاسخ آنها دادهایم.:
بهترین سن برای شروع ارتودنسی چه زمانی است؟
بهترین زمان برای اولین معاینهی ارتودنسی معمولاً در حدود ۷ سالگی است. با این حال، بسیاری از متخصصان توصیه میکنند شروع درمان ارتودنسی از حدود ۹ سالگی مناسبتر است. در برخی موارد نیز، بسته به تشخیص دندانپزشک، ممکن است درمان پس از پایان دورهی رشد، یعنی در سنین ۱۷ یا ۱۸ سالگی آغاز شود. با این وجود، ارتودنسی محدودیت سنی ندارد و میتوان آن را در هر سنی پس از نوجوانی انجام داد.
آیا ارتودنسی درد دارد؟
همانطور که پیش از این نیز توضیح داده شد به طور معمول ارتودنسی با درد همراه نیست مگر در مواردی نادر که با سایش بافت نرم دهان و فشار روی لثهها و دندانها با کمی درد همراه است. اما موقتی است و پس از مدتی برطرف میشود.
درمان ارتودنسی چقدر طول میکشد؟
به طور استاندارد بازه زمانی ارتودنسی بین 6 تا 18 ماه در نظر گرفته میشود. با این حال با توجه به میزان ناهنجاریها و شدت پیچیدگیهای دندان این بازه زمانی بیشتر میشود.
آیا جایگزینی برای بریسهای فلزی وجود دارد؟
امروزه گزینههای متنوعی برای ارتودنسی وجود دارد. به جز براکتهای فلزی سنتی، میتوان از براکتهای سرامیکی همرنگ دندان یا ارتودنسی نامرئی (اینویزیلاین) استفاده کرد که ظاهری زیباتر و کمتر قابلدیدن دارند.
آیا نتایج ارتودنسی دائمی هستند؟
نتایج ارتودنسی در صورت رعایت مراقبتهای پس از درمان میتوانند ماندگار باشند. استفادهی منظم از دستگاههای نگهدارنده (ریتینر) طبق نظر متخصص، نقش اصلی را در حفظ موقعیت دندانها و جلوگیری از بازگشت آنها به حالت اولیه دارد.
