راهنمای جامع جراحی فک (ارتوگناتیک)؛ تقارن صورت و اصلاح عملکرد
جراحی فک که در اصطلاح پزشکی «جراحی ارتوگناتیک» (Orthognathic Surgery) نامیده میشود، فراتر از یک عمل زیبایی است. این روش درمانی پیچیده، راهکاری است برای اصلاح ناهنجاریهای اسکلتی صورت که با ارتودنسی به تنهایی قابل درمان نیستند.
هدف اصلی این جراحی، جابجایی استخوانهای فک به موقعیت صحیح است تا دندانها مثل چرخدندههای یک ساعت دقیق روی هم جفت شوند. نتیجه این هارمونی، نه تنها زیبایی و تقارن چهره است، بلکه مشکلاتی نظیر تنفس، تکلم و جویدن را نیز به طور ریشهای حل میکند.
کاندیداهای جراحی فک چه کسانی هستند؟
تشخیص نهایی نیاز به جراحی، با معاینه کلینیکی و رادیوگرافیهای تخصصی انجام میشود. اما به طور کلی، اگر مشکلات زیر را دارید، احتمالاً کاندیدای این جراحی هستید:
ناهنجاریهای رشد (کلاس ۲ و ۳):
جلو بودن فک پایین (Prognathism): فک پایین رشد بیشازحد داشته و صورت حالتی خشن به خود گرفته است.
عقب بودن فک پایین (Retrognathism): چانه کوچک است و نیمرخ صورت ضعیف به نظر میرسد.
اپنبایت (Open Bite) اسکلتی:
زمانی که دهان بسته است، اما دندانهای بالا و پایین به هم نمیرسند و فاصلهای بین آنها وجود دارد (مشکل در گاز زدن و بلع).
عدم تقارن (Asymmetry):
انحراف فک به چپ یا راست که باعث میشود خط وسط دندانها با خط وسط صورت هماهنگ نباشد.
لبخند لثهای شدید (Gummy Smile):
هنگام خندیدن، مقدار زیادی از لثه فک بالا دیده میشود که ناشی از رشد عمودی بیشازحد فک بالاست.
مشکلات تنفسی و آپنه خواب:
تنگی راه هوایی ناشی از عقب بودن فک که منجر به خروپف شدید و توقف تنفس در خواب میشود.
مشکلات مفصل گیجگاهی (TMJ):
درد مزمن در ناحیه مفصل فک، سردرد و صدای کلیک هنگام باز و بسته کردن دهان.
تومورها و کیستها:
تودههایی که باعث تغییر شکل استخوان فک شده و نیاز به جراحی ترمیمی دارند.
سن مناسب برای جراحی (قانون طلایی رشد)
انجام جراحی فک قبل از توقف کامل رشد اسکلتی ممنوع است؛ زیرا رشد مجدد استخوان میتواند نتیجه عمل را تغییر دهد. سن تقریبی مناسب عبارت است از:
برای دختران: ۱۴ تا ۱۶ سالگی (پس از اتمام بلوغ).
برای پسران: ۱۷ تا ۲۱ سالگی (چون رشد پسران دیرتر متوقف میشود).
مراحل درمان: نقشهراه از ارتودنسی تا اتاق عمل
این درمان یک کار تیمی بین جراح فک و صورت و متخصص ارتودنسی است و معمولاً شامل سه فاز اصلی میشود:
۱. فاز اول: ارتودنسی قبل از جراحی (Decompensation)
قبل از اینکه جراح فک را جابجا کند، دندانها باید در صافترین حالت ممکن نسبت به خودِ فک قرار بگیرند.
مدت زمان: معمولاً ۱۲ تا ۱۸ ماه.
نکته: در این مرحله ممکن است احساس کنید فکتان موقتاً ناهماهنگتر شده است؛ نگران نباشید، این یعنی دندانها برای موقعیت جدید بعد از جراحی آماده شدهاند.
۲. فاز دوم: عمل جراحی
این عمل در بیمارستان و تحت بیهوشی عمومی انجام میشود.
مدت بستری: معمولاً ۲ تا ۴ روز.
برشها: جراحی کاملاً از داخل دهان انجام میشود، بنابراین هیچ جای بخیه یا زخمی روی پوست صورت شما باقی نمیماند. جراح استخوان را برش داده، جابجا میکند و با پیچ و پلاکهای تیتانیومی کوچک فیکس میکند.
۳. فاز سوم: ارتودنسی بعد از جراحی
حدود ۶ هفته پس از عمل (وقتی استخوان جوش خورد)، یک دوره کوتاه ارتودنسی نهایی برای تنظیم دقیق رویهمنشینی دندانها (Fine Tuning) انجام میشود تا نتیجه درمان تثبیت گردد.
انواع جراحیهای فک (بر اساس ناحیه درمان)
بسته به مشکل بیمار، جراحی ممکن است در نواحی زیر انجام شود:
جراحی فک بالا (Maxillary Osteotomy):
اصلاح عقبرفتگی شدید فک بالا.
درمان کراسبایت (تنگی فک بالا).
اصلاح لبخند لثهای یا اپنبایت.
جراحی فک پایین (Mandibular Osteotomy):
جلو کشیدن فکهای عقبرفته (برای بهبود چانه و تنفس).
عقب بردن فکهای جلوآمده.
جراحی دو فک (Bimaxillary):
زمانی که ناهنجاری پیچیده است و هر دو فک نیاز به تغییر موقعیت دارند.
جنیوپلاستی (Genioplasty):
جراحی اختصاصی چانه که میتواند همزمان با جراحی فک انجام شود تا تناسب اجزای صورت تکمیل گردد.
مزایا و نتایج (چرا این سختی را تحمل کنیم؟)
بهبود عملکرد: جویدن غذا و بلع آسانتر میشود و مشکلات گوارشی کاهش مییابد.
تنفس و خواب: با باز شدن راه هوایی، کیفیت خواب و سطح انرژی روزانه به شدت افزایش مییابد.
زیبایی و اعتماد به نفس: ایجاد تقارن و هارمونی در صورت، تأثیر شگرفی بر ظاهر و روحیه فرد دارد.
حفظ دندانها: با اصلاح بایت، فشار مخرب از روی دندانها برداشته شده و از ساییدگی زودرس جلوگیری میشود.
مراقبتها و عوارض احتمالی
آگاهی از دوران نقاهت به شما کمک میکند با دید باز تصمیم بگیرید:
رژیم غذایی: در هفتههای اول (دوره جوش خوردن اولیه) باید از رژیم غذایی مایعات و غذاهای میکسشده (Soft Diet) استفاده کنید و از جویدن غذاهای سفت پرهیز نمایید.
بیحسی (Paresthesia): ممکن است در ناحیه لب پایین و چانه احساس بیحسی موقت داشته باشید که ناشی از کشش اعصاب حین جراحی است. این حالت معمولاً به مرور زمان (چند هفته تا چند ماه) برطرف میشود.
تورم: تورم صورت طبیعی است و طی ۱۰ تا ۱۴ روز تا حد زیادی فروکش میکند. درد ناشی از عمل نیز با مسکنهای تجویز شده کاملاً قابل کنترل است.
